Thymele Logo
Search

χορωδιακό μέρος [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 8
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Αυτοτελές φωνητικό μέρος ευρύτερου μουσικού ή μουσικοθεατρικού έργου (όπερα, ορατόριο, καντάτα, Πάθη, χορωδιακή συμφωνία, μιούζικαλ), γραμμένο για χορωδιακό σύνολο σε δύο ή περισσότερες φωνές, το οποίο αντιδιαστέλλεται προς τα σολιστικά και τα αμιγώς ορχηστρικά μέρη και λειτουργεί δραματουργικά ως έκφραση συλλογικότητας ή κοινής γνώμης.

Ανάπτυξη

Το χορωδιακό μέρος αποτέλεσε σημαντικό δομικό στοιχείο της όπερας, ήδη από τη γένεσή της. Στις αρχές του 17ου αιώνα, τα μέλη της Camerata Fiorentina [Φλωρεντινή Kαμεράτα], επιδιώκοντας την αναβίωση του αρχαίου ελληνικού δράματος, έστρεψαν το ενδιαφέρον τους και στον ρόλο του Χορού ως σχολιαστή της δράσης. Τα χορωδιακά μέρη στις πρώτες όπερες (σε ύφος μαδριγαλίου ή με τη μορφή στροφικού τραγουδιού) είχαν ως στόχο να σχολιάσουν μια κατάσταση, να υποστηρίξουν τους σολιστικούς ρόλους, καθώς και να εκφράσουν μια διάθεση. Ιδιαίτερα στις όπερες του Claudio Monteverdi [Κλάουντιο Μοντεβέρντι], όπως στον ποιμενικό μυθολογικό Orfeo [Ορφέα] (1607), από το "Lasciate i monti" [«Αφήστε τα βουνά»] έως την καταληκτική μορέσκα [moresca], το χορωδιακό μέρος προσέφερε αντίθεση και δομική οριοθέτηση μέσα στη ρευστότητα του απαγγελτικού ύφους [stile recitativo].


Περίπου στα μέσα του 17ου αιώνα, με την ανάπτυξη της όπερα σέρια [opera seria] και την έμφαση στο ρετσιτατίβο [recitativo] και την άρια, η χορωδία σχεδόν εξαφανίστηκε από το λυρικό θέατρο, άνθισε, ωστόσο, στο ορατόριο. Ο Giacomo Carissimi [Τζάκομο Καρίσσιμι] ενωμάτωσε στα αφηγηματικά μέρη των ορατορίων του και χορωδιακά. Εκτός Ιταλίας, το χορωδιακό μέρος γνώρισε μεγάλη εξέλιξη τον 18ο αιώνα, ιδιαίτερα στα Κατά Ματθαίον Πάθη [Matthäus-Passion (BWV 244)] του Johann Sebastian Bach [Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ], με τη χρήση διπλής χορωδίας, καθώς και στα αγγλικά ορατόρια του Georg Friedrich Händel [Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ], όπου το χορωδιακό μέρος κατέστη στοιχείο κεντρικής σημασίας. Στο Ο Ισραήλ στην Αίγυπτο [Israel in Egypt] το χορωδιακό μέρος καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα του έργου, με εκτεταμένη γραφή για διπλή χορωδία και ελάχιστα σολιστικά μέρη, ενώ στον Μεσσία [Messiah] η χορωδία αναδεικνύεται σε συλλογικό φορέα του στοχασμού.


Στο τελευταίο τρίτο του 17ου αιώνα το χορωδιακό μέρος καλλιεργήθηκε συστηματικά στη γαλλική λυρική τραγωδία [tragédie lyrique] του Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ], με τα πληθωρικά χορωδιακά σύνολα και τα ντιβερτιμέντα [divertissements], καθώς και στην αγγλική θεατρική μουσική της Παλινόρθωσης, ιδιαίτερα σε έργα του Henry Purcell [Χένρυ Πέρσελ], όπως η όπερα Dido and Aeneas [Διδώ και Αινείας]. Προς τα τέλη του 18ου αιώνα τα χορωδιακά μέρη επανεμφανίστηκαν στην ιταλική όπερα, ενώ την ίδια εποχή ο Christoph Willibald Gluck [Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ] επεδίωξε ουσιωδέστερη ενσωμάτωση της χορωδίας στη σκηνική δράση.


Τον 19ο αιώνα η χορωδία διαδραμάτισε ολοένα και σημαντικότερο ρόλο στην όπερα. Στην γαλλική γκραντ-οπερά [grand opéra] τα χορωδιακά μέρη εκτελούνταν από πολυπληθή χορωδιακά σύνολα, τα οποία συνέβαλλαν στην οπτική και ακουστική μεγαλοπρέπεια και θεαματικότητα των σκηνών. Συχνό φαινόμενο αποτέλεσε και η ενσωμάτωση της χορωδίας σε σκηνές των κεντρικών χαρακτήρων, όπως συμβαίνει στην καβατίνα της Νόρμας «Αγνή Θεά» ["Casta diva"], στην ομότιτλη όπερα του Vincenzo Bellini [Βιντσέντζο Μπελλίνι]. Ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ], αντίθετα, περιόρισε τη διακοσμητική χορωδία της γκραντ-οπερά: συρρίκνωσε δραστικά το χορωδιακό μέρος στην τετραλογία του και, όπου το διατήρησε, το υπέταξε στη δραματουργική λειτουργία. Χαρακτηριστικό της όπερας του 19ου αιώνα αποτελούν και τα χορωδιακά μέρη χωρίς κείμενο, με σκοπό τη δημιουργία εφέ ή ιδιαίτερης ατμόσφαιρας, όπως συμβαίνει στη Μαντάμα Μπατερφλάυ [Madama Butterfly] του Giacomo Puccini [Τζάκομο Πουτσίνι] με το "Coro a bocca chiusa" («μουρμουριστό χορωδιακό»).


Τα επαναστατικά και κοινωνικά κινήματα του 19ου αιώνα επηρέασαν την όπερα, με αποτέλεσμα σε αρκετές περιπτώσεις το χορωδιακό μέρος να μετατραπεί σε φορέα πολιτικών και εθνικών ιδεωδών και το χορωδιακό σύνολο να αναπαριστά τον λαό ή το έθνος. Στον Φιντέλιο [Fidelio] του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν] η χορωδία των φυλακισμένων αντιπροσωπεύει την πολιτική καταπίεση ενός ολόκληρου λαού. Στον Ναβουχοδονόσορα [Nabucco] του Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι] το δημοφιλές χορωδιακό των Εβραίων «Πέτα, σκέψη» ["Va, pensiero"] αντανακλά τα ιδανικά του εθνικού κινήματος Risorgimento.


Στον 20ό αιώνα το χορωδιακό μέρος διατήρησε κεντρική θέση στο λυρικό θέατρο, με ανανεωμένες λειτουργίες. Στην όπερα-ορατόριο του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky] Οιδίπους Τύραννος [Oedipus Rex (1927)], η στατική ανδρική χορωδία, με λατινικό κείμενο, σχολιάζει και τελετουργεί κατά το πρότυπο του αρχαίου Χορού. Στον Peter Grimes [Πήτερ Γκράιμς] (1945) του Benjamin Britten [Μπέντζαμιν Μπρίττεν] η χορωδία ενσαρκώνει την κοινότητα που καταδιώκει το άτομο, ενώ στους Διαλόγους Καρμελιτισσών [Dialogues des Carmélites (1957)] του Francis Poulenc [Φρανσίς Πουλένκ] το χορωδιακό "Salve Regina" [«Χαίρε Βασίλισσα»] συνοδεύει το μαρτύριο των μοναχών. Παράλληλα, στο πολιτικό μουσικό θέατρο των Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] και Kurt Weill [Κουρτ Βάιλ] τα χορωδιακά μέρη συγγενεύουν με την ομαδική απαγγελία [Sprechchor] και λειτουργούν διδακτικά.


Στο δημοφιλές μουσικό θέατρο, και ιδιαίτερα στο μιούζικαλ, το χορωδιακό μέρος επιτελεί πολλαπλές λειτουργίες, από την ενίσχυση της αφήγησης έως τη δημιουργία συναισθηματικής έντασης και θεαματικότητας. Η χορωδία συχνά σχολιάζει τις πράξεις των χαρακτήρων ή εκπροσωπεί ένα συλλογικό υποκείμενο. Επί παραδείγματι, στους Αθλίους [Les Misérables] (1980), τα χορωδιακά μέρη, όπως στο τραγούδι "Do you hear the people sing?" [«Ακούς τον λαό που τραγουδά;»], εκπροσωπούν τη φωνή του λαού και ενσωματώνουν τα ιδανικά της επανάστασης. Το χορωδιακό μέρος λειτουργεί εδώ ως συλλογικός φορέας του πολιτικού αιτήματος. Στo Φάντασμα της Όπερας [The Phantom of the Opera] (1986), τα χορωδιακά μέρη προσδίδουν ένταση, βάθος και δραματικότητα στην ατμόσφαιρα σε σκηνές, όπως το μαζικό σύνολο «Μασκαράτα» [Masquerade].


Εντός του ελληνικού και διεθνούς πλαισίου, το χορωδιακό μέρος έχει κατακτήσει επίσης εξέχουσα θέση, πέρα από τα οπερατικά έργα, στη λαϊκή, έντεχνη και πολιτική μουσική, χρησιμοποιώντας τη συλλογική φωνή ως συμβολικό εργαλείο. Εξέχον παράδειγμα σε ό,τι αφορά την Ελλάδα είναι το λαϊκό ορατόριο Άξιον Εστί (1964) του Μίκη Θεοδωράκη [Mikis Theodorakis], σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη [Odysseus Elytis]: Στο έργο αυτό, η μικτή χορωδία διαμεσολαβεί ανάμεσα στη λαϊκή μονωδία και τη βυζαντινή ψαλμωδία, αναλαμβάνοντας τον σχολιασμό και τη συλλογική φωνή.


Στη ροκ και στην ποπ μουσική το χορωδιακό μέρος λειτουργεί ως συλλογικό αντίβαρο στη σολιστική φωνή του τραγουδιστή ή της τραγουδίστριας. Στο "Another Brick in the Wall (Part 2)" [«Ένα ακόμη τούβλο στον τοίχο (μέρος 2)»] των Pink Floyd [Πινκ Φλόυντ], από τον δίσκοThe Wall [Ο τοίχος] (1979), το χορωδιακό μέρος ανατίθεται σε παιδική χορωδία, η οποία επαναλαμβάνει το σύνθημα κατά του αυστηρού σχολείου: η ανώνυμη, ομοφωνική παιδική φωνή μετατρέπει την ατομική καταγγελία σε συλλογική διαμαρτυρία και προσδίδει στο τραγούδι πολιτικό βάρος. Στο "Bohemian Rhapsody" [«Βοημική ραψωδία»] των Queen [Κουήν], από τον δίσκο A Night at the Opera [Μια νύχτα στην όπερα] (1975), το χορωδιακό μέρος είναι κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου στο στούντιο: τα μέλη του μουσικού συγκροτήματος ηχογράφησαν επάλληλα τις φωνές τους σε δεκάδες στιβάδες, ώστε να παραχθεί η ψευδαίσθηση πολυπρόσωπου φωνητικού σώματος. Το κεντρικό, οιονεί οπερατικό επεισόδιο του τραγουδιού μιμείται τη σύμβαση του οπερατικού χορωδιακού μέρους, με αντιφωνικές εναλλαγές, δυναμικές αντιθέσεις και έναν αγώνα λόγου, όπου η συλλογική φωνή περικυκλώνει το άτομο και σχολιάζει την πράξη του.

Εναλλακτικές Εκδοχές

χορωδιακό
Αγγλικά
choral number; choral piece
Γαλλικά
morceau choral, le; pièce chorale, la
Γερμανικά
Chornummer, die; Chorsatz, der
Ιταλικά
pezzo corale, il

Συνώνυμα

χορωδιακό άσμα

Σχετικοί όροι

χορικό, πολυφωνία, φωνητική μουσική, χορωδός, ανσάμπλ / σύνολο

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Επηρεασμένοι από την τρομακτική ατμόσφαιρα της Γαλλικής Επανάστασης, οι συνθέτες έγραψαν περιστασιακά έργα, που οφείλονταν σχεδόν αποκλειστικά σε παραγγελίες για τον εορτασμό εθνικών επαναστατικών γεγονότων και χρησιμοποιήθηκαν για πανηγυρικούς εορτασμούς και λαϊκές πατριωτικές συγκεντρώσεις. Έτσι ερμηνεύεται και η σπουδαιότητα των χορωδιακών μερών στην όπερα, οι καινοτομίες στην επεξεργασία τους, καθώς και η καταφανής διεύρυνση του όγκου της ορχήστρας και συνεπώς η αλλαγή του ρόλου της στην επαναστατική όπερα»

Η Εύη Νίκα-Σαμψών συνδέει την ανάδειξη του χορωδιακού μέρους στην όπερα του τέλους του 18ου αιώνα με τις μαζικές τελετές και τους πατριωτικούς εορτασμούς της Γαλλικής Επανάστασης. Το χορωδιακό μέρος αποκτά εδώ νέο μέγεθος, νέα επεξεργασία και διευρυμένη ορχηστρική στήριξη, καθώς καλείται να εκπροσωπήσει το συλλογικό υποκείμενο του λαού. Η παρατήρηση φωτίζει τη γενεαλογία της πολιτικής λειτουργίας του χορωδιακού μέρους, η οποία θα κορυφωθεί στο ρεπερτόριο του 19ου αιώνα.

Νίκα-Σαμψών, Ε. (2022). Τρόμος, σωτηρία και επανάσταση: Μουσικοδραματουργικές αντανακλάσεις του κοινωνικοπολιτικού γίγνεσθαι στην όπερα. Στο Π. Βούβαρης, Κ. Καρδάμης, Γ. Κίτσιος, Ε. Σπυράκου, Ι. Σταϊνχάουερ & Ι. Φούλιας (Επιμ.), Πρακτικά του 12ου Διατμηματικού Μουσικολογικού Συνεδρίου (σσ. 179–200). Θεσσαλονίκη: εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Quote Icon

«Το χορωδιακό των κυνηγών θυμίζει με την λαϊκότροπη μελωδία, τα «φυσικά» διαστήματα του κόρνου και τη χρήση της ανδρικής χορωδίας, γερμανικό φολκλόρ και γερμανικό δάσος. Το χορωδιακό της νύφης έχει μάλλον γαλλική επιρροή από την opéra comique: τυπική αστική εορταστική ατμόσφαιρα»

Το απόσπασμα δείχνει πώς το χορωδιακό μέρος λειτουργεί ως φορέας τοπικού χρώματος και κοινοτικής ταυτότητας στη γερμανική ρομαντική όπερα: το ανδρικό χορωδιακό των κυνηγών [Jägerchor] "Was gleicht wohl auf Erden" [«Τι μπορεί να συγκριθεί στη γη»] επιστρατεύει λαϊκότροπη μελωδία και τα φυσικά διαστήματα του κόρνου, ώστε να ανακαλέσει το γερμανικό δάσος. Αντίθετα, το γυναικείο χορωδιακό της νύφης [Chor der Brautjungfern] "Wir winden dir den Jungfernkranz" [«Σου πλέκουμε το παρθενικό στεφάνι»] αντλεί από την οπερά-κωμίκ και αποδίδει αστική εορταστική ατμόσφαιρα. Τα δύο χορωδιακά μέρη της τρίτης πράξης της όπερας Der Freischütz [Ο ελεύθερος σκοπευτής] συγκροτούν έτσι δύο αντιθετικές συλλογικότητες.

Michels, U. (1995). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 2. Από το μπαρόκ έως σήμερα (ΙΕΜΑ, Μετάφρ. και μουσικολογική επιμ., σ. 451). Αθήνα: Φίλιππος Νάκας.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το χορωδιακό "How dark, O Lord, are Thy decrees" [Πόσο σκοτεινές, Κύριε, είναι οι…

Χορωδιακό μέρος στη συμφωνική μουσική: το τέταρτο μέρος της Συμφωνίας αρ. 9 σε ρε ελάσσονα

Το χορωδιακό των Εβραίων "Va, pensiero" [Πέτα, σκέψη] από την όπερα Nabucco. Από την…

Ηχογράφηση της σκηνής της Λειτουργίας του Πάσχα από την όπερα Cavalleria Rusticana [Χωριάτικος ιπποτισμός] του

Το ατμοσφαιρικό χορωδιακό μέρος «Humming chorus» [Μουρμουριστό χορωδιακό], στο τέλος της δεύτερης πράξης, από την…

Το χορωδιακό των Προσφύγων Μικρασιατών από την όπερα Ελευθέριος Βενιζέλος του Δημήτρη Μαραμή. Τραγουδάει…

Η ενσωμάτωση χορωδιακών μερών σε λαϊκά έργα ή συναυλιακούς κύκλους τραγουδιών συχνά αντανακλά κοινωνικά και…

Το περίτεχνο χορωδιακό μέρος στο τραγούδι "Bohemian Rhapsody" [«Βοημική ραψωδία»] των Queen, από τον δίσκο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Τα καταληκτικά μέτρα από το περίφημο χορωδιακό μέρος "Hallelujah" [«Αλληλούια»] του ορατορίου Messiah [Μεσσίας

Η αρχή από το χορωδιακό μέρος "Che vuol dire codesta suonata", από την όπερα L’…

Η σκηνή της στέψης από την τέταρτη πράξη της γκραντ-οπερά Le Prophète [Ο προφήτης

Δημοσίευμα της εφημερίδας Το Βήμα για την ιστορική πρεμιέρα του λαϊκού ορατορίου Άξιον Εστί των…

βασική

Fulcher, J. F. (1987). The nation's image: French grand opera as politics and politicized art. Cambridge: Cambridge University Press.

Gallo, D. (2006). Opera: The basics. New York και London: Routledge.

Gerhard, A. (1998). The urbanization of opera: Music theater in Paris in the nineteenth century (M. Whittall, Μετάφρ.). Chicago: University of Chicago Press.

Grey, T. S. (Επιμ.). (2008). The Cambridge companion to Wagner. Cambridge: Cambridge University Press.

Gossett, P. (1990). Becoming a citizen: The chorus in «Risorgimento» opera. Cambridge Opera Journal, 2(1), 41–64. www.jstor.org....

Knapp, R. (2005). The American musical and the formation of national identity. Princeton: Princeton University Press.

Ma, Y.-S. (2020). The chorus as a dramatic force in Wagner's operas. The Choral Journal, 60(11), 20–33. www.jstor.org....

Melamed, D. R. (2005). Hearing Bach's Passions. Oxford: Oxford University Press.

Parakilas, J. (1992). Political representation and the chorus in nineteenth-century opera. 19th-Century Music, 16(2), 181–202. doi.org....

Taylor, M. (2012). Musical theatre, realism and entertainment. Farnham: Ashgate.

συμπληρωματική

Blankenburg, W. (1952). Chor und Chormusik. Στο Die Musik in Geschichte und Gegenwart (Τόμ. 2, στ. 1230–1305). Kassel και Basel: Bärenreiter.

Blankenburg, W., & Brusniak, F. (1995). Chor und Chormusik. Στο L. Finscher (Επιμ.), Die Musik in Geschichte und Gegenwart (2η έκδ., Sachteil, Τόμ. 2, στ. 766–824). Kassel: Bärenreiter.

Holst, G. (1980). Θεοδωράκης: Μύθος και πολιτική στη σύγχρονη ελληνική μουσική. Αθήνα: Νεφέλη.

McClymonds, M. P., & Budden, J. (1992). Chorus. Στο S. Sadie (Επιμ.), The New Grove dictionary of opera (Τόμ. 1, σσ. 862–866). London: Macmillan.

Pougin, A. (1885). Chœur. Στο Dictionnaire historique et pittoresque du théâtre et des arts qui s'y rattachent (σσ. 175–177). Paris: Librairie de Firmin-Didot et Cie.

Smart, M. A. (2004). Mimomania: Music and gesture in nineteenth-century opera. Berkeley: University of California Press.

Smith, J., & Young, P. M. (2001a). Chorus (i), 3: The Baroque. Στο Grove Music Online. Oxford University Press. doi.org...

Smith, J., & Young, P. M. (2001b). Chorus (i), 4: From the mid-18th century to the later 19th. Στο Grove Music Online. Oxford University Press. doi.org...

Smith, J., & Young, P. M. (2023). Chorus (i). Στο Grove Music Online. Oxford University Press. doi.org...

Warrack, J., & West, E. (1996). Chorus. Στο The concise Oxford dictionary of opera (3η έκδ.). Oxford: Oxford University Press.

Zak, A. J. (2001). The poetics of rock: Cutting tracks, making records. Berkeley: University of California Press.

Νίκα-Σαμψών, Ε. (2022). Τρόμος, σωτηρία και επανάσταση: Μουσικοδραματουργικές αντανακλάσεις του κοινωνικοπολιτικού γίγνεσθαι στην όπερα. Στο Π. Βούβαρης, Κ. Καρδάμης, Γ. Κίτσιος, Ε. Σπυράκου, Ι. Σταϊνχάουερ & Ι. Φούλιας (Επιμ.), Πρακτικά του 12ου Διατμηματικού Μουσικολογικού Συνεδρίου (σσ. 179–200). Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

Φούλιας, Ι. (2022). Στοιχεία μουσικής ανάλυσης [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. dx.doi.org...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. χορωδιακό μέρος. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορωδιακό μέρος

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «χορωδιακό μέρος». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορωδιακό μέρος.

MLA

«χορωδιακό μέρος». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορωδιακό μέρος.

1326